بیت بازی و تصحیح نسخۂ دستنویس خ

برپا ساختنِ محافلِ مشاعرہ و برگزاری مسابقتِ بیت بازی از سننِ دیرینۂ مجامعِ فارسی زبان جہان است و برای تسہیل و تشویق و تحریض علاقہ مندان بہ این سرگرمی سخن سنجان از دیر باز مجموعہ ہایی منظوم در این زمینہ پر داخت اند. خوشدل نامہ کہ متنش بہ دنبال این چکیدہ می آید، از ہمین سنخ منظومہ ہاست کہ در شبہ قارہ تألیف شدہ.

واژگان کلیدی: خوشدل نامہ، بیت بازی در شبہ قارہ.

یکی از سنت ہای دیرین ادبی و از کارہای بزرگ عشاق و شیفتگان ادبیات فارسی در ایران و کشور ہایی کہ فارسی در آن جاہا رواج داشت، تشکیل انجمن ہای مشاعرہ و برپای داشتن مجالس مناظرات ادبی بودہ است. مشاعرہ را کہ در تاجیکستان بیت برک[1] و در شبہ قارہ بیت بازی خواندہ اند،[2] بیشتر جنبۂ علمی و آموز شی دارد و تا سال ہای اخیر ادامہ داشتہ و اکنون نیز در برخی از محافل ادبی متداول است.

مشاعرہ ، در اصطلاح با ہم شعر خواندن یا مسابقہ کردن در شعر یا خواندن از بر یا نبرد کردن بہ شعر باہم است [3]در این مسابقہ دو یا چند نفر شرکت می کنند و ترتیب آن چنین است کہ یک نفر بیتی را از بر می خواند و نفر دوم باید بیتی را بخواند کہ حرف اول آن ، حرف آخر بیتی باشد کہ نفر اول خواندہ است. سپس نفر سوم بیتی می خواند کہ مصراع اول آن ، با حرف آخر مصراع دوم بیتی کہ نفر دوم خواندہ، آغاز می شود. این مسابقہ بہ ہمین ترتیب ادامہ می یابد تا وقتی کہ شرکت کنندگان از یافتن بیتی با حرف مورد نظر نفر مقابل خود عاجز بمانند و از مسابقہ بیرون بروند. آن کس کہ بتواند تا آخر بہ شعر خوانی ادامہ دہد، برندۂ مشاعرہ است.[4] یکی از شرایط این مسابقہ این است کہ ہیچ بیت بیش از یک بار خو اندہ شود. در دانشنامۂ موضوعات ادب فارسی دربارۂ انواع دیگر مشاعرہ چنین آمدہ است:

گاہی مشاعرہ ... بہ موضوع یا کلمہ ای ملتزم می شود؛ مثلاً شخص علاوہ بر این کہ باید بیت را با حرف یا کلمۂ آخر بیت خواندہ شدہ آغاز کند، باید کلمہ یا موضوعی را کہ در مشاعرہ ملتزم بہ تکرار آن است در بیت داشتہ باشد. نوع دیگر مشاعرہ این است کہ دو یا چند نفر شعر ہایی از بر بخوانند کہ معنای آن شعرہا، پاسخ بہ یکدیگر باشد و بدین ترتیب، بہ یکدیگر با شعر پاسخ بدہند. در این نوع از مشاعرہ افرادی کہ استعداد بدیھہ سرایی دارند توفیق بیشتری می یابند.[5]

از قدیم ترین نمونہ ہای مشاعرہ، غزل ہایی است کہ آہی شیرازی (وفات ۷۲۹ھ ق/ ۰۲۴۱م) گفتہ است و مطلع غزلی کہ در ردیف الف گفتہ بدین قرار است:

مشاعرہ بہ سبب ارزش علمی آن در روزگار گذشتہ میان مردم شبہ قارہ پاکستان و ہند نیز رواج تمام داشتہ است و بسیاری از شاعران آن دیار منظومہ ہا با اصول ’’بیت بازی ‘‘ ترتیب دادہ اند و اغلب منظومہ ہا در قالب غزل سرودہ شدہ اند و مضمون ہای عاشقانہ دارند. نخستین منظومۂ مہم از میان منظومہ ہای بیت بازی کہ در شبہ قارہ سرودہ شد و ارزش علمی و تعلیمی آن از سایر جنبہ ہایش بیشتر جلب نظر می کند، محمود نامۂ محمد محمود (وفات پس از ۸۰۰۱ھ ق/۹۹۵۱م) است و نسخہ ہای خطی فراوان از آن در دست است.[7] این مجموعہ چنان مورد پذیرش قرار گرفتہ کہ جزو کتاب ہای درسی شدہ و چندین بار بہ چاپ رسیدہ است.[8] شہرت و رواج فراوان محمود نامہ در ادوار مختلف موجب شدہ است کہ تا کنون منظومہ ہای فراوان در تقلید از آن بہ زبان فارسی ساختہ شوند و از جملۂ آنہا بہ این منظومہ ہای مستقل می توان اشارہ کرد : ۱) اشرف نامہ،[9] سرودۂ اشرف کہ بہ روزگار محمد شاہ (۱۶۱۱تا ۱۳۱۱ھق) ندیم میر علاء الدولہ، ملقب بہ اشرف علی خان ، بودہ است. این منظومہ مشتمل است بر اشعار شعرای متقدم و متأخر کہ بہ ترتیب حروف الفبا و موضوع گرد آوری شدہ است. نسخہ ای دستنویس از آن در موزۂ ملی پاکستان در کراچی نگہداری می شود؛[10]۲) جمال نامہ، از جمال اللہ جمال کہ از مردم کیلیانوالہ (گوجرانوالہ) بودہ و در ۵۸۱۱ ق این مجموعہ را ساختہ است. تاکنون چہار نسخۂ خطی از آن شناختہ شدہ است؛[11]۳) محمود نامہ ، سرودۂ دلشاد پسروری (متوفی ۰۹۱۱ھ ق). این مجموعہ مشتمل است بر ۵۳ غزل و نسخہ ای دستنویس از آن در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب موجود است. این منظومہ ہمراہ با دیوان او بہ کوشش غلام ربانی عزیز در سال ۹۵۳۱ھق در لاہور بہ چاپ رسیدہ است؛[12] ۴) دیوان اشرف، سرودۂ اشرف ، نسخہ ای از آن در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب، لاہور نگہداری می شود؛ ۵) ریاض الغزل، از امام بخش ، متخلص بہ مفتی ، حاوی ۲۳ غزل کہ در سال ۷۷۲۱ھ ق سرودہ شدہ. نسخہ ای دستنویس از آن در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب، لاہور موجود است ؛ ۶) عطایی نامہ‘ از شیخ شاہ محمد قانونگوی، متخلص بہ عطایی کہ او برابر ہر حرف دو غزل سرودہ است. این مجموعہ در سال ۶۸۸۱م بہ ھمتِ چاپخانۂ نولکشور منتشر شدہ است؛ نسخہ ہای خطی نیز از آن در دست است؛ ۷) خلدی نامہ، از عبدالرحمن ، متخلص بہ خلدی. این اثر در سدۂ ۳۱ھ ق سرودہ شدہ. نسخہ ہای دستنویس آن در کتابخانہ ہای پاکستان موجود است ؛ ۸) حبیبی نامہ ‘ از سرایندہ ای متخلص بہ حبیبی، کہ داری ۸۲ غزل نماباشد و نسخہ ای از آن در جہانیان، ملتان موجود است ؛ ۹) فرشتہ نامہ، سرودۂ سرایندہ ای متخلص بہ فرشتہ شامل ۸۲ غزل. از آن سہ نسخہ خطی شناختہ شدہ است؛ ۰۱) نادر نامہ، از شاعری متخلص بہ نادر کہ نسخہ ہای دستنویسِ آن در دست است؛ ۱۱) دیوان احمد، از شیخ احمد، کہ دو نسخہ از آن در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب نگہداری می شود ؛ ۲۱) شایق نامہ[13] سرودۂ غلام قادر شایق رسول نگری است کہ در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب، لاہور ، بہ شمارہ ۸۱۲۲/۲/۸۲۲۵، نگہداری می شود.[14] این مجموعہ کہ مشتمل است بر ۴۳ غزل ، در ۱۹۲۱ھ ق بہ پایان رسیدہ است ؛ ۳۱) دیوان نور الہی از نور الہی، شامل ۲۳ غزل فارسی، کہ نسخۂ خطی منحصر بہ فرد آن در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب ، لاہور محفوظ می باشد.[15]

خوشدل نامہ سرودۂ خوشدل، کہ از احوال و آثار او اطلاعی در دست نیست ، جز اینکہ یک اثر دیگر از وی بہ نام دیوان خوشدل بہ شمارہ ۸۴۷۸ ، در کتابخانۂ گنج بخش ، اسلام آباد نگہداری می شود.[16] خوشدل نامہ مجموعۂ غزل ہایی است کہ بہ پیروی محمود نامہ سرودہ شدہ است. این مجموعہ مشتمل است بر ۵۳ غزل فارسی و نسخہ ہای فراوان از آن در دست است. این مجموعہ را بہ استفادہ از دو نسخۂ خطی تصحیح کردہ ایم و شرح آن بدینگونہ است:

۱۔ خوشدل نامہ، مشتمل بر ۴۱ صفحہ، کہ بہ شمارہ ۷۷۴۳ در کتابخانۂ گنج بخش، اسلام آباد نگہداری می شود،[17] این مجموعۂ غزلیات کہ بہ روز ۱۲ رمضان در سال ۳۴۲۱ھ ق / ۷۲۸۱م در لاہور کتابت شد ، در تدوین متن ، اساس قرار گرفتہ و با علامت ’’ گ ‘‘ مشخص شدہ است.

۲۔ خوشدل نامہ، مشتمل بر شش برگ، کہ بہ شمارہ ۹۷۵۷/۰۶۳۔‘ در کتابخانۂ مرکزی دانشگاہ پنجاب ، لاہور ، موجود است.[18] این مجموعۂ غزلیات کہ در ۰۱ ربیع الثانی ۲۹۲۱ھ ق/ ۵۷۸۱م ، بہ دستخط فقیر اکبر علی کرتار پوری (در کوت محمد خان کاکرم) کتابت شد ، در تصحیح متن نسخۂ بدل قرار گرفتہ و با علامت ’’پ‘‘ مشخص شدہ است.

[1] صدرالدین عینی، یادداشتھا، بہ کوشش سعیدی سیرجانی، تہران، ۳۶۳۱ش، ج۱، ص۲۵۱؛ شفیعی کدکنی، شاعرِ آینہ ہا، تہران، ۱۷۳ اش، ص۳۱۱ـ۱۱۱.

[2] فیروز الدین، مولوی، فیروزاللغات، لاہور، بی تا، ص۲۵۲.

[3] در مورد معنای مشاعرہ منابع متعددی در دست است، از جملہ غیاث الدین بن جلال الدین، غیاث اللغات، بہ کوشش منصور ثروت، تہران، ۵۷۳۱، ص۵۲۸؛ محمد معین، فرہنگ معین، تہران، ۱۷۳۱ ش، ج۴، ص۸۲۱۴؛ دھخدا، علی اکبر، لغت نامہ، تہران، ۷۳۳۱ش، شمارۂ مسلسل ۱۱۲، ص۲۳۴؛ و نیزنک: شرف الدین رامی، حقایق الحدایق، بہ کوشش سید محمد کاظم امام، تہران ۱۴۳۱ش، ص۴۰۲؛ محمد علی داعی الاسلام، فرہنگ نظام، تہران ۳۶۳۱ش، ج۵، ص۷۴۱۔۶۴۱.

[4] ابوالقاسم رادفر، فرہنگ بلاغیِ ادبی، تہران، ۸۶۳۱ش، ص۲۳۰۱؛ میمنت میر صادق، واژہ نامۂ ھنرِ شاعری، تہران، ۶۷۳۱ش، ص۴۴۲.

[5] بہ نقل ابوالقاسم رادفر، پیشین، ص۱۵۲۱.

[6] بہ نقل از محمد محمود، مثنویاتِ محمود، بہ کوشش محمد بشیر حسین، لاہور، ۹۷۹۱م، مقدمہ، ص10.

[7] احمد منزوی، فہرست مشترک نسخۂ ہای خطی پاکستان، اسلام آباد، ۵۶۳۱ش، ج۷، ص۳۵۷۔۴۴۷.

[8] خانبابا مشار، فہرست کتابہای چاپی فارسی، تہران، ۳۵۳۱، ج۴، ص۰۳۴۶.

[9] اشرف نامہ، بہ کوشش دکتر محمد صابر، سفینہ، لاہور، ش۱.

[10] عارف نوشاہی، فہرست نسخہ ھای خطی فارسی موزۂ ملی پاکستان کراچی، اسلام آباد، ۲۴۳۱ش، ص۶۲۱۱؛ احمد منزوی، پیشین، اسلام آباد، ۶۶۳۱، ج۸، ص۱۹۰۱.

[11] احمد منزوی، پیشین.

[12] محمد بشیر حسین، فہرست مخطوطات شیرانی، لاہور، ۷۶۹۱م، ج۱، ص۷۴۱؛ منزوی، پیشین، ص۵۳۳۱؛ ھمو فہرست نسخہ ہای خطی فارسی، اسلام آباد، ج۴، ص۱۶۹۲.

[13] دیوان دلشاد پسروری، بہ کوشش غلام ربانی عزیز، لاہور، ۰۷۹۱، مقدمۂ شائق نامہ، بہ کوشش نجم الرشید، مجلۂ فارسی، تہران، س۳، ش۲.

[14] محمد بشیر حسین، ج۱، ص۷۴۱؛ منزوی، پیشین، ج۸، ص۵۳۳؛ ھمو، ج۴، ص۵۳۳؛ ھمو، ج۴، ص۱۶۹۳.

[15] خضر عباسی نوشاہی، فہرست نسخہ ہای خطی فارسی کتابخانۂ دانشگاہ پنجاب لاہور، لاہور، (گنجینۂ آذر)، اسلام آباد، ۵۶۳۱ش، ص۸۷۳؛ احمد منزوی، فہرست مشترک، ج۷، ص۵۷۴۱.

[16] احمد منزوی، پیشین، ص۱۳۴۱.

[17] ھمو، پیشین، ص ۲۴۔۱۴۲۱.

[18] ھمو، پیشین؛ خضر عباسی نوشاہی، پیشین، ص۴۵۳.