تحول صورت و زبان در شعر فروغ فرخزاد

دکتر محمد ناصر

چکیدہ

فروغ فرخزاد شاعرہ ای است کہ در طول تاریخ بیش از ھزار سالۂ شعر فارسی ھمتایی ندارد. او با زبانی بسیار صمیمی و مضامینی غنایی و مٶثر در حوزہ ھای کاملاً جدید سخنوری کردہ است. او در میان شاعران پس از نیما یوشیج، پدر شعر جدید فارسی، تنھا چہرہ ای است کہ در آثار دوران کمال خود نہ تنھا بہ نگرش و صناعتی ویژہ دست می یابد، بلکہ ھر دو  رسالتـ فردی و اجتماعیـ شاعر واقعی را بہ انجام می رساند. در مقالۂ زیر تحول صورت و ساختار و زبان عمومی و سمبلیک در پنج دفتر شعری نامبردہ، باعناوینِ اسیر، دیوار، عصیان، تولدی دیگر، ایمان بیاو ریم بہ آغاز فصل سرد مورد بررسی انتقادی قرار گرفتہ است.

واژہ ھای کلیدی: شعر فروغ، صورت، ساختار، قالب، وزن، زبان، واژگان، جنبۂ سمبلیک.

     فروغ فرخزاد (1345۔1313ش)، از محبوب ترین و مھم ترین شاعران معاصر نیمایی، با شناخت واقعیت ھای درونی و بیرونی خویش، زوال را بہ عنوان درونمایۂ اصلی آثارش کشف کرد، و خود سرایی را بہ مثابۂ مھم ترین ویژگی صناعت و ساختار شعرش پذیرفت و بدین گونہ توانست با بیان ویژگی ھای فردی خود، چھرہ اش را در شعر فراز آورد و با تبیین واقعیت ھای دنیای پیرامون خویش، خصایص عصر و جامعہ اش را ماندگار سازد، و سر انجام با آخرین آثارش، مھم ترین وظیفۂ ھنر را بہ انجام رساند.

آثار شعری

     فروغ فرخزاد پنج دفتر شعری را بہ یادگار گذاشت کہ بدین ترتیب اند :

     ۱ اسیر ، چاپ اول 1334؛

     ۲ دیوار ، چاپ اول 1335؛

     ۳ عصیان ، چاپ اول 1337؛

     ۴۔تولدی دیگر ، چاپ اول 1324؛

     ۵۔ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد ، چاپ اول 1345.

قوالب شعری فروغ

     اگرچہ فروغ خود بہ مسالۂ قالب ھیچ اھمیت نمی دھد و  بر آن است کہ ’’مضمون بہ خاطر قالب بہ وجود نمی آید، قالب است کہ بہ خاطر مضمون بہ وجود می آید،اصلاً من بہ قالب زیادہ اھمیت نمی دھم، من معتقدم کہ شعر عبارت است از یک حرف، یا حس...‘‘ [1] بازھم بہ راحتی می توان شعر فروغ را از نظر قالب و محتوا بہ دو دورۂ کاملاً متفاوت تقسیم کرد. در دورۂ اوّل، ما فروغی داریم بہ عنوان یک شاعر معمولی چھار پارہ سرا در مجموعہ ھای شعری اسیر، دیوار و عصیان. در مجموعۂ اسیر تنھا در شعر ’’خواب‘‘ است کہ شاعر وزن آزاد نیمایی را تجربہ می کند کہ زیاد ھم موفق نیست و ھنوز بہ شکل شعر نیمایی دست نیافتہ است:

     ـشب بہ روی شیشہ ھای تار

     می نشست آرام، چون خاکستری تب دار...[2]

     فروغ می کوشد با کاربرد اوزان پُرتحرک متنوع، احساس ھایش را در محدودۂ ھمین قالب ھا بیان کند و در این وی  و بیشتر تحتِ تأثیر شاعران ’’میانہ رو‘‘ قراردارد،  شاعرانی کہ تا حدی دنیای نیما یوشیج (1376۔1283ش) را درک کردند. فروغ در دفتر ھای دیوار[3] و عصیان[4] ھم در وزن و ساخت شعر نیمایی تجربہ ھایی کرد، اما تا دستیابی بہ ساخت مستقل شعری خود در تولدی دیگر،[5] قالب چھار پارہ برایش راحت تر وطبیعی تر بود.

     دورۂ دوم شعر فروغ با تولدی دیگر آغاز می شود کہ بہ اعتقاد مھدی اخوان ثالث (م۔امید) (1369۔1307ش): آن ’’نہ تنھا برای فروغ تولد تازہ ای بود بلکہ مولود ھمایون شعر زندہ و پیشرو امروز ما و تولد تازہ برای شعر پارسی است.‘‘[6] در تولدی دیگر فقط سہ شعر در قوالب سنتی است کہ عبارتند از یک غزل[7] و دو مثنوی،[8] و جز این سہ شعر، ھمۂ اشعار تولدی دیگر و ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد در قالب آزاد نیمایی سرودہ شدہ کہ ساخت و شکل تکامل یافتۂ شعر فروغ است.

وزن

     فروغ ھیچ اوزان عروضی نخواندہ بود[9] و اعتقاد داشت کہ ’’وزن باید مثل نخی باشد کہ کلمہ ھا را بہ ھم مربوط کند، نہ اینکہ خودش را بہ کلمات تحمیل کند....‘‘[10]   از نظر وزن، اشعار فروغ بہ طور کلی سہ دستہ است:

     ۱۔ اشعاری در قوالب سنتی و نیمہ سنتی، مثل چھار پارہ. وزن این اشعار دقیقاً مطابق قواعد عروض سنتی است؛

     ۲۔ اشعاری کہ در قوالب نیمایی است، اما از نظر عروض ھیچ اشکالی ندارد؛

     ۳۔ اشعاری کہ در قوالب آزاد نیمایی است، اما شاعر در آنھا دو وزن را درھم آمیختہ یا بہ جای برخی از ارکان، ارکان دیگری آوردہ است.

     نو آوری وخلاقیت فروغ در حوزۂ وزن بسیار چشمگیر و بدیع است و بہ عقیدۂ شمس لنگرودی ’’دومین تحول در وزن ھزار سالۂ عروض، بعد از نیما را فروغ ایجاد کرد.‘‘[11]

     نیما، پدر شعر امروز، در واقع عروض کھن را بہ ھم ریخت و شاگردان موفق او نہ تنہا کارش را ادامہ دادند بلکہ  بدعت ھای دیگری را نیز معرفی کردند کہ برخی از آنھا عبارت است:

     ۱۔ می توان بہ کُل وزن توجہ کرد و نہ بہ اجزای آن. یعنی کُل یک بند باید موزون باشد، حتی اگر مصراعی از ھمان بند با یک وزن شروع شود و مصرعی دیگر با وزنی دیگر ؛

     ۲۔ می توان وزن ھا را مخلوط کرد. منتھا مُلغمۂ این وزن ھا باید موزون باشد؛

     ۳۔ می توان وزن یک مصراع را مخدوش کرد، بہ سود نوآوری در زبان.

     فروغ در برخی شعرھای تولدی دیگر و تقریباً در ھمۂ شعرھای ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد از این بدعت ھا بسیار بھرہ بردہ است. او حتی گامی فراتر از این نھاد و معتقد بود کہ ’’اگر کلمہ ای در وزن نگنجد و سکتہ ایجاد کند، با این سکتہ ھا باید وزن ایجاد کرد.‘‘ [12]وزن شعر فروغ محسوس نیست و چنان جزئی از بیان و شعر او شدہ است کہ تفکیک آن از شعر، کُشتن شعر است، و این خاصیت ھمۂ اشعار خوب تغرلی است. می توان گفت کہ جز در یکی دو شعر، وزن ھمیشہ مغلوب و پرستار شعر اوست. آھنگِ شعر او بسیار طبیعی است و شاید این بزرگ ترین توفیق فروغ فرخزاد باشد:

     در اتاقی کہ بہ اندازۂ یک تنھایی است

     دل من

     کہ بہ اندازۂ یک عشق است 

     بہ بھانہ ھای سادۂ خوش بختی خود می نگرد

     بہ زیبایی گل ھا در گلدان

     بہ نھالی کہ تو در باغچہ مان کاشتہ ای

       و بہ آواز قناری ھا                                                                                                                        کہ بہ اندازۂ یک پنجرہ می خوانند. [13]

و در برخی اشعار او، وزن بہ حدی سادہ است کہ آن را می توان’’وزن گفتاری‘‘ نامید:

     ـپردہ ھا از بغضی پنھانی سرشارند

     وکبوترھای معصوم

     از بلندی ھای برج سپید خود

     بہ زمین می نگرند.[14]

     این شیوۂ بیان بہ فروغ مجال دادہ است کہ راحت حرف بزند و بہ صورت امروزی ترین شاعر معاصر معرفی شود:

     ـنمی توانستم، دیگر نمی توانستم

     صدای کوچہ، صدای پرندہ ھا

     صدای گم شدن توپ ھای ماھوتی

     ... مرا پناہ دھید ای اجاق ھای پر آتش، ای نعل ھای خوش بختی

     و ای سرود ظرف ھای مسین در سیاہ کاری مطبخ

     و ای ترنم دلگیر چرخ خیاطی.[15]

     اما باوجود آزادی در حوزۂ وزن، فروغ شاید بیشتر از ھر شاعر موفق معاصر، برای وزن اھمیت ویژہ ای قایل است، وکنار گذاشتن وزن را صحیح نمی داند، و تجربۂ بی وزن را نبز قبول نمی کند.[16]

     مسألہ وزن درآخرین دو دفتر  شعری فروغ __ تولدی دیگر و ایمان بیاوریم بہ آغاز فصل سرد_ بسیار مھم وچشمگیر است. او موفق شدہ است، وزن شعر را گسترش بدھد وآن را بہ آھنگ طبیعی گفتار نزدیک سازد، بلکہ تبدیل بہ نخلی نامرئی در میان واژہ ھا کند.

     زبان

     درخشان ترین دستاورد شعری فروغ، تلاش و تجربہ ای است کہ او در قلمرو بہ کار گرفتن زبان گفتار و نزدیک کردن زبان شعر بہ زبان نثر انجام دادہ است. چگونگی وزن، تابع چگونگی زبان است. بنابراین در شعر فروغ، بہ تبع ویژگی زبانی، وزن نیز بہ موسیقی طبیعی گفتار نزدیک می شود. شعر او عین حرف زدن، روان و با ھمین لغات مستعمل و رایج امروزی، سلیس وسادہ است. اما متسفانہ یکی از مختصات چشمگیر زبان او، بسامد زیاد لغات جنسی است کہ در ھمۂ اشعار او بہ ویژہ در سہ دفتر اوّل پراکندہ اند: ھمخوابگی، ھماغوشی، تشنج دردناک، ران، پستان، آب جادو، تصور شھوتناک، تن برھنہ، جفت، عریانی، بوسہ، میل دردناک بقا، بستر آغوش، بستر تصرف، تکیہ گاہ سینہ، بستری از خون، جنبش کیف آور، شھوت و ... کہ از نقایص زبانی اوست.

     زبان اسیر نسبت بہ زبان دفترھای بعدی خام است. شاعر جوان در تب وتاب بیان احساس خویش است، و چندان در بند رابطۂ منطقی میان کلمات نیست، و تنھا تلاش او در بیان طبیعی موضوع است:

     ـ در آسمان روشن چشمانش

     بینم ستارہ ھای تمنا را

     در بوسہ ھای پُر شررش جویم

     لذات آتشین ھوس ھا را.[17]

     اما در شعرھای آخر دفتر اسیر، زبان شعر اندک اندک آرام و رام و پاک و پیراستہ و رابطہ میان کلمات منطقی تر می شود:

     ـای ستارہ ھا کہ بر فراز آسمان

     با نگاہ خود اشارہ گر نشستہ اید

     ای ستارہ ھا کہ از ورای ابرھا

     بر جھان ما نظارہ گر نشستہ اید.[18]

و مخصوصاً در شعر ’’صبر سنگ‘‘ زبان فروغ فصیح تر وتازہ تر است.[19]

     در مجموعۂ دیوار تلاش فروغ برای تسلط بر زبان ادامہ دارد، اما زبان او پرداختہ تر و منسجم تر از شعرھای دفتر اسیر است. شعرِ ’’دنیای سایہ ھا‘‘ زبان امروزی تر دارد:

     ـشب بہ روی جادۂ نمناک

     سایہ ھای ما، ز  ما گویی گریزانند

     دور از ما  در نشیب راہ

     در غبار شوم مھتابی کہ می لغزد

     سرد و سنگین بر فراز شاخہ ھای تاک

     سوی یکدیگر بہ نرمی پیش می رانند. [20]

     و در مجموعۂ عصیان فروغ نسبتاً بہ زبانی مستقل دست می یابد. مخصوصاً در شعر ’’بعدھا ‘‘ تحول و تغییر در حوزۂ زبان چشمگیر تر است.

     ـمرگ من روزی فرا خواھد رسید

     در بھاری روشن از امواج نور

     در زمستان غبار آلود و دور

     یا خزانی خالی از فریاد و شور.[21]

و بالٓاخرہ نوبت بہ تولدی دیگر می رسد کہ در آن فروغ بہ زبان تکامل یافتہ و پالودہ و پاک دست می یابد.از این بہ بعد زبان او بسیار سادہ و روان و سلیس است.

     ـآن روزھا رفتند

     آن روزھای خوب

     آن روزھای سالم سرشار

     آن آسمانھای پُر از گیلاس ...[22]

     زبان فروغ بر پایۂ محاورۂ امروز وگویش تھرانی استوار است، اما تشخیص زبان او فراھم آمدہ از اشیا و اجزایی است کہ بہ دنیای شخصی شاعر وابستہ است، و نیز حاصل طرز کار و رفتار خاصی است کہ او با زبان در پیش می گیرد. مثلاً ’’اقاقیا‘‘ گلی ھمگانی و معمولی است کہ از دنیای فردی او تشخص وتجلی دیگری یافتہ و تبدیل بہ ’’گل فروغ‘‘ شدہ است. ھمچنین ’’ستارہ ھای مقوایی‘‘ نیز ترکیب تازہ ای است کہ از نگرش و صناعت فروغ سرچشمہ گرفتہ و با شعر او بہ زبان و جھان افزودہ شدہ است.

واژگان

, دامنۂ  واژگان فروغ محدود بہ نظر می رسد. او از کلمات و واژگان مخصوص استفادہ می کند و این تکرار واژہ ھا در سراسر دیوان او بسیار چشمگیراست. واژۂ ’’شب‘‘ یا ’’تاریکی‘‘ 258 بار در دیوان او تکرار شدہ، ھمچنین ’’دل‘‘ یا ’’قلب‘‘ 150بار و ’’عشق‘‘ 180 بار و ’’گور‘‘ و ’’مرگ‘‘ 85بار جای خوش کردہ است. در سہ دفترِ اوّل او واژگانی مانند ’’بوسہ‘‘(56بار)، ’’خدا‘‘(60بار)، ’’امید‘‘(54بار)، ’’گناہ‘‘(34بار)، ’’آغوش‘‘(73بار ) و... از واژگان محبوب او ھستند، و در دو دفتر اخیر کہ دورۂ دوم شاعری اوست، باز این تکرار، اما با تفاوت چند واژہ، ادامہ دارد.

     در اینجا ’’پنجرہ‘‘ کہ در سہ دفتر اول فقط ۲۱بار آمدہ بود، 55بار تکرار می شود. ھمچنین ’’ستارہ‘‘(53بار)، ’’دست‘‘(30بار)، ’’بوسہ‘‘(20بار)، ’’لحظہ‘‘(51بار) و ... تکرار می شود. این بسامدھا مبانی اندیشۂ فروغ را نشان می دھند، و اگر این چند واژہ در برابر خوانندہ ای نا آشنا بہ شعر وی، اما آشنا بہ شعر، نھادہ شود، بہ راحتی و سھولت، بہ حدود اندیشہ و ’’دید‘‘ او پی خواھد برد و در خواھد یافت کہ شاعر این قطعات، بہ احتمالِ غالب، زنی است کہ در چار دیوار اسارت خانگی، در برابر سنت ھا واخلاقیات معمول خانوادگی می ایستد و باجسارتی کہ خاص اوست، احساسات و تمایلات غریزی خود را برملا می کند، و بدیھی است کہ برای بیان این ذھنیت محدود، جز بہ واژہ ھای محدود ھمچون قلب، عشق، ھوس، حسرت، امید، قفس، بوسہ، آغوش، گناہ، رؤیا و امثال اینھا نیازی نخواھد بود.

جنبۂ سمبلیک در برخی از واژگان فروغ

     فروغ فرخزاد مانند ھر شاعر بزرگ دیگری صاحب یک فرھنگ واژگانی خاص است. او  رفتار ذھنی خاصی با برخی از واژگانی دارد. بہ طوری کہ بر خی از واژگان در اشعار او ھالۂ معنایی خاصی یافتہ اند. فروغ غالباً در طرح مسایل فردی و اجتماعی، در دو دفتر اخیر، زبانی رمزی دارد. فروغ کہ در سہ دفتر اوّل مسایل شخصی، و حتی جنسی خود را آشکار بیان می کرد، پس از تولدی دیگر بہ سمبل رہا پناہ می برد. ما بہ برخی از واژگان مکرر و متشخص شعر او کہ در دو دفتر اخیرش آمدہ اند، و جنبۂ سمبلیک نیز دارند، اشارہ می کنیم:

خورشید یا آفتاب

     در شعر فروغ خورشید و آفتاب سمبل زندگی، حیات، امید و یادآور ایام خوش زندگی گذشتہ است.[23]

     ـ آن روزھا رفتند

     آن روزھا مثل نباتاتی کہ در خورشید می پوسند

     از تابش خورشید، پوسید ند. [24]

     ـ بہ روی گاھوارہ ھای شعر من

     نگاہ من

     تو من دمی و  آفتاب می شود. [25]

     ـ بہ آفتاب سلامی دوبارہ خواھم داد. [26]

     ـکسی مرا بہ آفتاب

     معرفی نخواھد کرد[27]

     ـچہ ابرھای سیاھی در انتظار روز میھمانی خورشیدند. [28]

زمستان و برف

     فروغ از واژہ ھایی مانند زمستان و برف تلقی مثبت و خوب دارد، چون بہ پاکی و سپیدی و آرامش و خلوت مربوط می شوند.[29]

     ـ آن روزھا رفتند

     آن روزھای برفی خاموش.[30]

     ـآن روزھا رفتند

     آن روزھای عید

     آن انتظار آفتاب گل

     آن رعشہ ھای عطر

     در اجتماع ساکت و محجوب نرگس ھای صحرایی

     کہ شھر را در آخرین صبح زمستانی

     دیدار می کردند.[31]

تابستان و سبز

     در شعر فروغ فرخزاد فصل تابستان و رنگ سبز یاد آور خاطرہ ھای خوش گذشتہ است.[32]

     ـ تنھا تر از یک برگ

     با بار شادیھای مھجورم

     در آبھای سبز تابستان

     آرام می رانم ... [33]

     درخت

     درخت بہ طور کلی سمبل زندگی وگاھی رمز خود فروغ فرخزاد است کہ باد آن را ویران کردہ است.[34]

     ـ درخت کوچک من

     بہ باد عشق بود

     بہ باد بی سامان

     کجاست خانۂ باد؟[35]

     ـ من در این آیہ تو را

     بہ درخت و آب و آتش پیوند زدم.[36]

باغچہ

     باغچہ نیز بہ خاطر درخت رمز زندگی کلی و زندگی خود شاعر است. [37]

     ـ ما حقیقت را در باغچہ پیدا کردیم. [38]

پنجرہ

     پنجرہ، واژہ ای کہ در دو دفتر اخیر فروغ ۵۵ بار تکرار شدہ، رمز امید و نور و روشنی و آیندہ و وسیلۂ ارتباط با جھان خارج است، وگاھی بہ علاقۂ شباھت، بہ معنی چشم و ذھن بہ کار رفتہ، و بہ این اعتبار گاھی رمز خود شاعر است.[39]

     ـ مثل این است کہ از پنجرہ ای

     تک درختم را ، سرشار از برگ

     در تب زرد خزان می نگرم.[40]

     ـ عشق ؟

     تنھاست و از پنجرہ ای کوتاہ

     بہ بیابانھای بی مجنون می نگرد.[41]

     ـ تمام روز در آئینہ گریہ می کردم

     بھار پنجرہ ام را

     بہ وھم سبز درختان سپردہ بود.[42]

     ـ حرفی بہ من مزن

     من در پناہ پنجرہ ام.[43]

     ـ یک پنجرہ برای من کافی است

     یک پنجرہ بہ لحظۂ آگاھی و سکوت.[44]

     گیسو

     در دید زنانہ از مھم ترین اجزای بدن است وگاھی اشارہ بہ خود شاعر است.[45]

     ـ وقتی کہ گیسوان من از عریانی من لرزیدند.[46]

     ـ آیا دوبارہ گیسوانم را      

     در باد شانہ خواھم زد.[47]

پرندہ

     واژۂ پرندہ در شعر فروغ از اھمیت فوق العادہ ای برخوردار است.بہ نظر شاعر پرندہ سمبل روح یا فرشتہ و امداد ماورای طبیعی  ونیز رمز پرواز اندیشہ ھا است.[48]

     ـ چرا توقف کنم،چرا؟

     پرندہ ھا بہ جست و جوی جانب آبی رفتہ اند.[49]

     ـپرندہ ای کہ مردہ بود بہ من پند داد کہ پرواز را بہ خاطر بسپارم.[50]

%ھمچنین گنجشک[51] رمز شادمانی ھای زندگی و انسان ھای شاد است، و کبوتر[52]در شعر فروغ سمبل روح و نیرو ھای معنوی و متعالی است. کوچہ[53] رمز گذشتہ و دوران خوش کودکی وگذشت عمر وگاھی رمز زندگی و اجتماع است.آیینہ[54] سمبل ذھن و خاطرات و دل وگاھی مراد از آن چشم و گاھی رمز پاکی است. ستارہ[55] رمز امید و خوشبختی است. حجم[56] غالباً در اشارہ بہ زمان بہ کار می رود وگاھی رمز روح است.دریا و اقیانوس[57] گاھی رمز وجود و ھستی و زندگی است وگاھی سمبل اعماق خاطرہ وگاھی دلالت بر تنھایی و غربت و مرگ دارد. چراغ[58] رمز امید و خوشبختی و کانون خانوادگی است.

یادداشتھا