|
اقبال و غرب اندیشی محمد بقائی (ماکان) چکیدہ اندیشہ ھای اقبال دربارۂ دنیای غرب ھموارہ مورد توجہِ عمیق سخن سنجان و منتقدان ادبی بودہ است و در این مورد صدھا مقالہ و دہ ھاکتاب منتشرشدہ است. امّا این موضوع بازھم تازگی دارد. آقای محمد بقائی (ماکان) بہ عنوان اقبال شناس برجستۂ ایران شہرت فوق العادہ ای بہ دست آوردہ و بویژہ درمیان اقبال دوستان پاکستانی محبوبیت خاصی دارد. در ذیل خطابۂ ایراد شدۂ آقای بقائی بہ مناسبت سالروز تولد اقبال دردانش گاہ تھران بہ خو نندگان تقدیم می گردد. واژہ ھای کلیدی: اقبال، غرب اندیشی، تعامل و تقابل شرق و غرب. وقتی بہ دنیای غرب می اندیشیم بہ رغم آنکہ ذھنمان متوجہ محدودہ ھای جغرافیائی می شود، ولی بیشتر بہ فرھنگ و تمدنی نظر داریم کہ از اروپا و آمریکا برخاستہ و جھان را در خود گرفتہ است. بنا بر این دنیای غرب مبین مکانی مشخّص نیست، بلکہ بیانگر شیوۂ تفکری است کہ ممکن است در بخشی از شرق جغرافیایی ھم حاکم باشد. امروزہ غرب بیشتر یک مفہوم ایدئولوژیک است تا جغرافیایی. دنیای غرب در جغرافیای سیاسی معاصر محدودہ ای را نشان می دھد کہ شامل نیمکرۂ شمالی، اروپای غربی، ژاپن، ایالات متحدہ آمریکا و بسیاری کشورھای شرقی می شود. بہ این ترتیب غرب را باید مفھومی دانست کہ گسترش و حتی رشد مھارنشدنی فرھنگ وتمدن واخلاق واطوار و رفتارش بہ ھمۂ جھان نظر دارد. یکی از مضامین محوری اندیشۂ اقبال تقابل و تعامل شرق و غرب است کہ پیوستہ ذھن او را بہ خود مشغول می داشت. بہ این جھت برخی بہ او و امثال او کہ در مورد غرب اندیشہ گماشتہ اند و می گمارند، بہ دلیل مطالعۂ عمیقی کہ در فرھنگ و تمدن دارند، عنوان ’غرب شناس‘ می دھند، حال آنکہ نہ تنھا اقبال بلکہ ھیچکس را نمی توان در جھان، غرب شناس معرفی کرد، زیرا اصولاً غرب شناسی بہ مفہومی کہ برای شرق شناسی بہ کار می رود، نادرست است. غربیان از قرنھا پیش شرق را از زوایای مختلف مورد توجہ قرار دادند کہ بر بنیاد آن پدیدہ ای بہ نام شرق شناسی بہ وجود آمدہ و در نھایت موجب نفوذ سیاسی غرب در شرق، بخصوص شرق اسلامی، شد. بہ ھمین سبب بسیاری از کسان شرق شناسی را بہ دیدۂ تردید می نگرند. ولی آیا آنچہ بہ نام غرب شناسی مصطلح شدہ با ھمین معیار قابل بررسی است؟ آیا می توان اصطلاح اخیر را بہ ھمان مفہومی بہ کار برد کہ ھدف شرق شناسی بودہ است؟ آیا می توان غرب شناسی را بہ موازات شرق شناسی بہ کار گرفت؟ سوالاتی از این دست کہ در نیم قرن اخیر مورد نقد و بررسی اندیشمندان کشورمان، بخصوص نوگرایان دینی، قرار گرفتہ موجب اظہار نظرھای متفاوتی شدہ است. اصطلاح شرق شناسی در حوزۂ زبان شناسی شرقی پدید آمد و از اصطلاحاتی است کہ بہ منظور خاصی در قرن نوز دھم بہ ھمراہ بسیاری اصطلاحات جدید دیگر نظیر ھلنیزم و پان اسلامیسم وضع گردید کہ رسانندۂ مفہومی خاص است. Orientalism یعنی شناخت شرقِ فرھنگی در ھمہ ابعاد آن ، کہ تقریباً از حدود صد و پنجاہ سال پیش از سوی غربیان آغاز شد. شرق شناسیِ غربیان را نباید تنھا شامل سرزمینھای شرقی نظیر ایران و ھند دانست، بلکہ تحقیقات و کاوشھای آنان در ترکیہ و یونان ھم کہ بہ وسیلہ سلیمان آلمانی برای تطبیق صحنہ ھای موصوف در ایلیاد و اودیسہ با اماکن وآثار تاریخی صورت گرفتہ و بہ اثبات رسیدہ ، باید در چار چوب تلاشھای انجام یافتہ در این طریق قرار داد. اما غرب شناسی اصطلاحی صرفاً ساختگی است کہ مصداق خارجی درستی ندارد و بہ ھمین دلیل معنای درستی ھم از آن بہ ذھن نمی نشیند. غرب شناسی در واقع ھمان جھان شناسی است، زیرا اگر نیک نظر کنیم غرب را از اواسط قرن نوزدھم باید مرادف جھان بہ کار برد. از این زمان بہ بعد غرب چنان دنیا را در خود فرو بردہ کہ اکنون بی ھیچ تعصبی باید گفت : جھان نمی تواند بی رخصت غرب دم بر آورد . البتہ چنین سخنی را فھم ظاھری بر نمی تابد وباتعصب تمام بی آنکہ متکی بہ دستاوردی فکری باشد ، غرب را بافریادھای بلند و بارگھای برآماسیدہ بہ مدد امکاناتی کہ تمدن غرب بہ وی دادہ نفی می کند، و صدای خود را بہ گوش جھان ، یعنی بہ گوش غرب می رساند. ولی حقیقت این است کہ ’’شرح عشق وعاشقی ھم عشق گفت‘‘ و ’’آنکس کہ گفت قصۂ او ، ھم ز او شنید ‘‘. آیا ھیچ اندیشیدہ ایم کہ شرق را می توان از جھان حذف کرد و باز ھم جھانی داشت؟ ولی اگر غرب را از جھان حذف کنید دیگر جھانی نمی ماند، و اگر تمدن و دانش شرقِ مورد بحث از گیتی حذف شود ، اتفاق چندان مھمی برای جھان نمی افتد ، حال آنکہ حذف دانش و دستاورد ھای عقلی غرب یعنی بازگشت بہ قرون وسطی وحتی پیش از آن. فراموش نکینم کہ فی المثل در شرق اسلامی ، مسلمانان کعبۂ شان ، ھمۂ مساجد شان و عبادتگاھھای شان با نوری منور می شود کہ غرب بہ آنان ھدیہ کردہ است. مراسم زیارت عاشورا، دعای کمیل وشبھای احیاء زیر ھمین نور اھدایی برگزار می شود. ذوالفقار شیر خدا و اسب سپید امام منتظر بہ مدد چراغھای نئون، در اعیاد مذھبی متحرک می شوند تا یاد آور پیروزی شرقِ برحق و شکستِ غربِ کافر کیش در آخر الزمان باشند. از ھمین روست کہ اقبال فریاد بر می آورد: ز خاک خویش طلب آتشی کہ پیدا نیست تجلی دگری در خور تقاضا نیست متسفانہ اکنون شرق، چشم بہ غرب دارد . ما چہ بخواھیم وچہ نخواھیم محصور این تمدن ھستیم. شرق جزئی از یک کل بہ نام غرب شدہ است . بنا بر این چہ گونہ می توان جزء بود و بہ رمز و راز ھای کل پی برد. از ھمین رو ست کہ اکنون شرق آگاہی درستی از اسرار سر بہ مھر غرب ندارد، حال آنکہ آنان بہ مدد فنا وری خود در اتاق خوابھای شرقیان ھم سرک می کشند. بہ ھمین دلایل حتی یک نفر شرقی را نمی توان بہ عنوان ’غرب شناس ‘ نام برد. غرب شناسان واقعی خود غربی اند، بنا بر این بھتر آن است کہ بہ جای غرب شناسی گفتہ شود غرب اندیشی ، بخصوص کہ یکی از مفاھیم اندیشیدن، بیمناک بودن است. گرمن از سرزنش مدعیان اندیشم شیوۂ مستی و رندی نرود از پیشم تمدن غرب، شرق را در محاصرۂ خود گرفتہ است. این فرھنگ و تمدن در پنھانی ترین زوایای کلبہ ھای روستایی شرقی ھم نفوذ کردہ، و شرقی چہ بخواھد وچہ نخواھد در این فرھنگ و تمدن احاطہ شدہ است. از فلسفہ کہ بعد از دکارت معتکف شبستان ذھن شد، بگیرید تا فناوریھای ملموس حیرت آور قرن بیستم بہ بعد، شرق در این فرھنگ و تمدن محاط است، و محاط را چارہ ای جز تثیر پذیری از محیط نیست. مھم این نیست کہ بر بام خانہ ھا علم شیطان باشد یا نباشد، مھم این است کہ آن علم در ذھنھا نباشد، در قلبھا کاشتہ نشدہ باشد. دویست سال است کہ کاروان شرق راھی را طی می کند کہ با فنون غربی فراھم آمدہ و شرق ھیچ با خود نمی اندیشد کہ تا کی باید کاسۂ دریوزگی بر در غرب دراز کند. ازھمین روست کہ اقبال می گوید : رزق خویش از نعمت دیگر مجو موج آب از چشمۂ خاور مجو... وای بر منت پذیر خوان غیر گردنش خم گشتۂ احسان غیر... ای خنک آن تشنہ کاندر آفتاب می نخواھد از خضر یک جام آب سخن اقبال بہ اقوام شرق این است کہ آنان بہ لحاظ فکری چیزی از فرنگیان کم ندارند. معضل شرق خود ساختہ است ، این شرایط حقارت آمیز را غرب پدید نیاوردہ، بلکہ عامل اصلی این وضعیت خود شرقیان ھستند: زدست خود بہ ستوہ آمدیم وای افسوس مجال نیست کہ از دست یار گریہ کنیم آن زمان کہ غرب با ھمہ نیرو، چھار اسبہ بہ سوی پیشرفت می تاخت، شرق کشکول بہ دست بر کمیتی لنگ ، حق حق و ھو ھو گویان بہ انزوایی واپس می رفت کہ پیدا بود آیندہ ای تاریک برایش فراھم خواھد آورد ، کہ آوردہ است . بہ روزگریہ بسی خندہ کردہ ایم کہ حال بہ جای خندہ در این شام تار گریہ کنیم دگر غزل بہ شبان سیاہ می روید سزاست گر ھمہ دیوانہ وار گریہ کنیم نصرت رحمانی توجہ بی حد بہ امور ما بعد الطبیعی، نادیدہ گرفتن واقعیتھای زندگی ، رواج شدید خرافات ، مکتوم ماندن حقیقت دین ، رواج اندیشہ ’’این نیز بگذرد ‘‘ و ’’الخیر فی ما وقع ‘‘ کہ حاصل آن بی تفاوتی و لا ابا لیگری اجتماعی وسیاسی بود، سبب شد تا شرق بہ حضیض ذلت و زبونی در افتد و پس از پانصد سال یکبارہ چشم باز کند و درنگرد کہ ھیولایی بہ نام تمدن غرب بر او حکم می راند. بہ عقیدۂ اقبال زمینۂ این حاکمیت را در دنیای اسلام افکار صوفیانۂ وحدت وجودی و زمینہ ھای وابستہ بہ آن نظیر جبریگری بہ وجود آوردند. برداشتھای نادرست از تعالیم دینی، آیات قرآنی واحادیث و روایات بہ وجود آوردند.کسانی بہ وجود آوردند کہ برای حفظ دبدبہ و شوکت خود باتحریف تعالیم دینی خلق را از اندیشیدن وتحرک باز می داشتند . زمن بر صوفی و ملّا سلامی کہ پیغامِ خدا گفتند مارا ولی تأویل شان در حیرت انداخت خدا و جبرئیل و مصطفی را! ھمین اتتقاد را ایرج ھم دارد: چو نیست ظاھر قرآن بہ وفق خواھش او دود بہ باطن وتفسیر ناصواب کند شخصیتھایی نظیر سید جمال از نخستین کسانی ھستند کہ شرق وغرب را در ترازوی زمان سنجیدند و از این سنجش کہ حال و روز اسفبار شرق بر آنان عیان شد، فریاد و زاری شان از زمین بہ آسمان پر کشید. او در مقالات جمالیہ در انتقاد از عدم تحرّک و وجود تحجر و جزمیت درمیان روحانیان زمانہ اش کہ با واقعیتھای پیرامون خود بیگانہ اند، می گوید کہ آنان صدری و شمس البارعہ می خوانند و از روی فخر خود را حکیم می نامند و باوجود این، دست چپ خود را از دست راست نمی شناسند، و نمی پرسند کہ ماکیستیم و چیستیم و مارا چہ باید و چہ شاید....عجیب تر آن است کہ یک چراغ لامپ در پیش خود نھادہ، از اول شب تاصبح شمس البارعہ را مطالعہ می کنند، و یکبار در این معنی فکر نمی کنند کہ چرا اگر شیشۂ او را بر داریم دود بسیار از آن حاصل می شود، وچون شیشہ را بگذاریم ھیچ دودی از آن پیدا نمی شود. ای خاک بر سر این گونہ حکیم و این گونہ حکمت. حکیم آن است کہ جمیع حوادث واجزای عالم، ذھن او را حرکت بدھد نہ آنکہ مانند کورھا در یک راھی برود کہ ھیچ نداند پایان آن کجاست.... علمِِِ فقہِ مسلمانان حاوی است برجمیع حقوق ... حال آنکہ ما فقہ ھای خود را می بینیم کہ نہ تنھا بعد از تعلیم این علم از ادارۂ خانۂ خود عاجزند، بلکہ بلاھت را فخر خود می شمارند. علم اصول عبارت است از فلسفۂ شریعت یعنی Philosophy of Law... علمای ما در این زمانہ مانند فتیلۂ بسیار باریکی ھستند کہ بر سر او یک شعلۂ بسیار خردی بودہ باشد کہ نہ اطراف خود را روشنی می دھد و نہ دیگران را نور می بخشد.... بی گمان اگر سید امروز بود ھمین ایرادات را متوجہ کسانی می ساخت کہ بہ واقعیتھای زندگی بی توجہ اند. ھمین بی توجھی شرق بہ پیرامون خود بود کہ موجب تاخت و تاز وسلطہ غرب در ھمۂ زمینہ ھا شد . غرب این ناآگاھی ھا را دامن می زد تا کاسۂ در یوزگی بہ دست شرق دھد. غرب پی در پی آفرید و شرقی کاری جز گفتن جَلَّ الخالق نداشت: در میکدہ افسوس بہ جامی نخریدند آن علم کہ در مدرسہ آموختہ بودیم شرق بی آنکہ بہ مدد فرھنگ پیشین خود شگفتی بیافریند، چشم بہ دست غرب دوخت. غرب آفریدہ ھای خود را در اختیار او نھاد ولی رمز و راز ھایش را برای خودنگاہ داشت. این سلطہ چندان کارگر افتاد کہ اکنون باید گفت فرھنگ و تمدن غرب چیزی جدا از دنیای شرق نیست. حکایت گوشت و ناخن است. از مثل افلاطون و تثیرش در عرفان اسلامی بگیرید تا پژوی پرشیا. ما ھنرمان فقط در تعویض اسم است، ایران ناسیونال می شود ایران خودرو ، و تکنولوژی می شود فناوری تا دانستہ آید کہ ظرفیت معنائی فناوری، اصلاً تکنولوژی نیست، تیراژ، شمارگان می شود، زیرا در ھیچ کجای دنیا تیراژ کتاب بہ ھزار جلد و پانصد جلد تقلیل نیافتہ، تظاھر بہ جدانشاندادن سلطۂ فرھنگی و مدنی غرب بر شرق، خود فریبی است. چارۂ واقعی این معضل بہ عقیدہ اقبال در این است کہ شرق در زمان خود زندگی کند و باخویشتن در تضاد نباشد. حقیقت این است کہ امروزہ شرق نان قرن بیست و یکم را می خورد ولی حلیم قرن ھشتم ھجری را ھم می زند. این شیوۂ تفکر، بہ گفتۂ اقبال، درھمۂ زمینہ ھا از دین گرفتہ تا فلسفہ و تعلیم و تربیت و دیگر جنبہ ھای زندگی شرق قابل رد یابی است. فی المثل محققِ صاحبِ نامی اخیراًً کتابی در سنجش عقل و عشق نوشتہ وبعد در تعریف اصطلاح ’’خیال‘‘ این ہمہ روان شناسان بزرگ نظیر یونگ و لانگ را کہ نظرات دقیق و علمی درمورد رؤیا و خیال ارائہ دادند، نا دیدہ گرفتہ و از برج آسمان قرن بیست و یکم نقب بہ سردابۂ قرن یازدھم می زند، تا تعریف خیال را برای خوانندہ امروزی در گوھر مراد عبدالرزاق لاھیجی بیابد! کہ بعد ھم از تعریف ارائہ شدہ معلوم می شود کہ عبدالرزاق اصلاً تعریف درست خیال را نمی دانست. نزدیک بہ یک قرن است کہ فیزیک نوین ثابت کردہ کہ جوھر آن چیزی نیست کہ ملّا صدراھا می اندیشیدند و حرکت آن نیست کہ امثال وی تصور می کردند، ولی بازھم ذھن جوانانمان با فرضیہ ھایی کہ فقط بہ کار تاریخ علم می آید فرسودہ می شود. چرا بہ جای فلسفہ ھایی از آن دست فلسفۂ خود اقبال را کہ آدم ساز و عالم ساز است و با واقعیات زندگی سر وکار دارد و در واقع اگزیستانسیالیسم الاھی است، جانشین حرکت جوھری نمی سازند؟ از ھجوم فرھنگی غرب در ھراسیم، ولی زمینۂ کاشتن علم شیطان در ذھن و قلب جوانان فراھم آوردہ می شود، وبعد دلھا خوش است، بہ اینکہ آن علَم ھا از بامھا جمع می شود، با قلبھا و ذھنھا چہ باید کرد؟ آنھا را ھم می شود جمع کرد؟ ما در زمانی زندگی می کنیم کہ دیگر آدمیان یعنی غربیان بہ مدد عقل خود شیر بہ ابرھا بستہ اند، و ھر زمان کہ بخواھند از آن آب می گیرند، ولی شرقیان، مقصود مسلمانان، ھمچنان در قرون اوّلیہ ھجری زندگی می کنند و برای ریزش باران یک راہ بیشتر نمی شناسند و آن ھم استغاثہ است. گوئی آیۂ تسخیر را نخواندہ اند :
این جھان صید است وصیّادیم ما یا اسیر رفتہ از یادیم ما ؟ زار نالیدم ، صدائی برنخاست ھمنفس، فرزند آدم را کجاست؟... آیہ تسخیر اندر شن کیست؟ این سپھر نیلگون حیران کیست؟ راز دان عَلَّمَ الاَسماءِ کہ بود؟ مست آن ساقی وآن صھبا کہ بود جاوید نامہ اقبال از مسلمانان بسیار نالیدہ است. او خطاب بہ آنان می گوید: ’’ادعونی استجب لکم‘‘ زمانی کارساز است کہ تلاش عقلانی بہ منظور تسخیر نیروھای طبیعی نتیجہ ندادہ باشد. شرق فرزند زمان خویش نیست، باخود در تضاد است. غرب یازدہ میلیون کیلومتر از منظومۂ شمسی خارج می شود و از آنجا تصویر مخابرہ می کند و در شرق با استناد بہ احادیثی نظیر ’’لا یدخل الملائکہ بیتاً فیہ کلب او تصاویر‘‘ ھنوز بحث بر سر حلال وحرام بودن تصویر است کہ اصلاً بدون آن حتی یک روز چرخ جھان نمی گردد. در شرق بحث بر سر این است کہ آیا میکلانژ و رامبراند و بونیچلی وکمال الملک و بھزاد در پلیدی ھمپایۂ سگ اند یانہ؟ زیرا در جایی کہ آثار اینان باشد فرشتگان کہ نماد خدا ھستند حضور نمی یابند. با اشارہ بہ ھمین حدیث است کہ شبستری در گلشن راز می گوید ’’ملک خواھی سگ از خود دور انداز‘‘ ودر جای دیگر از ھمین مثنوی بہ وضوح می گوید : درون خانہ ای چون ھست صورت فرشتہ ناید اندر وی ضرورت تعلیم دادہ اند کہ نباید بازنان، حتی زنان باتقوا، مشورت کرد، زیرا ’’ھن ناقصات العقل والدین‘‘ ، ’’ھن نواقص الایمان، نواقص الخطوط، نواقص العقول‘‘ ، ’’وشاوروا ھن وخالفوا ھن‘‘. از این روست کہ مولوی می گوید : فرمود مصطفی کہ ز زن مشورت مگیر این نفس تو زن است ، اگرچہ کہ زاھد است بہ شرقیان باید گفت: شد آن زمانہ کہ بر مسیح مصلوب خویش بہ مویہ می نشستید کہ اکنون ھر زن مریمی است و ھر مریم را عیسایی بر صلیب است بی تاج خاور چلیپا و جُلجُتا بی پیلات و قاضیان و دیوان عدالت و نان و شوربایی بہ تساوی کہ برابری، میراث گرانبھای تبار انسان است شاملو، درخت و خنجر و خاطرہ، ص۰۳۱ بہ گفتۂ اقبال فرزند زمان خویش نیستند، باخویشتن در تضادند، زندگی را دورہ می کنند، شب را و روز را، ھنوز را. این یعنی زندگی تعلیقی . قرآن در کنار دارند و ذلیل اند: چو مستعد نظر نیستی وصال مجوی کہ جام جم نکند سود وقت بی بصری و اقبال نزدیک بہ ھمین مضمون می گوید: نظر ز صحبتِ روشندلان بیفزاید ز درد بی بصری توتیا چہ می جوئی روشنفکران شرقی ، بخصوص اصلا ح گران دینی از صد و پنجاہ سال پیش با تأمل در فرھنگ و تمدن غرب دریافتند کہ پیشرفت غرب درست از زمانی آغاز شد کہ نگرشی تازہ در دین آغاز گردید و منطق ارسطوئی از اعتبار افتاد. جزمیت در دین سدی سدید در برابر نو اندیشی بودہ است ومنطق ارسطوئی حرفھائی افسون کنندہ کہ جلو بررسی ھای تجربی را می گرفت. غرب دقیقاً از زمانی گام در طریق پیشرفت نھاد کہ خود را از این معضلات رھاساخت، ولی شرق ھمچنان با این مسائل دست بہ گریبان است. بنا برا ین ھدفی کہ اندیشہ ورزان شرقی از غرب اندیشی داشتند، یافتن راہ چارہ برای فائق آمدن بر سلطۂ فرھنگی و سیاسی غرب بود کہ می توان الگوھای آن را در آراء متفکرانی نظیر شاہ ولی اﷲ دھلوی، سید جمال، عبدالوھاب نجدی، عبدہ ، اقبال و تاحدی در شریعتی یافت. P بہ عقیدۂ اقبال، مشرق زمین ، بخصوص قسمت اسلامی آن کہ اکنون چشم خود را گشودہ، تنھا در صورتی می تواند در زندگی خود تحول ایجاد کند کہ نخست در اعماق ضمیر خویش انقلابی پدید آورد. یکی از مھمترین راھھای نجات شرق ارتقاء سطح فرھنگ جمعی است. تا این انقلاب کہ قرآن آن را توصیہ کردہ، در جمعی کشور ھای مسلمان پدید نیاید، ھر تلاشی برای مقابلہ با سلطۂ غرب و ھمسانی با او بی نتیجہ خواھد بود. حقیقت این است کہ شرقیان اندیشۂ خود را راکد گذاشتہ اند و فقط چشم بہ مائدہ ھای آسمانی والطاف الاھی دارند، بہ ظاھر می گویند از تو حرکت از خدا برکت ، ولی بہ واقع چنین نیستند. میزان مطالعہ و آگاھی در کشورھای اسلامی چندان اندک است کہ باید آن را برابر با ھیچ شمرد. از ھمین رو انسان شرقی قدرت تجزیہ وتحلیل مسائل اجتماعی وسیاسی را ندارد و موجودی عاطفی و شوریدہ حال است کہ بہ سھولت در چنبرۂ زلف ھر سیاست خوش آب و رنگی گرفتار می آید: گرنداری باورم، بشنو کہ خلقان کردہ اند نام او شوریدہ زلف و نام ما شوریدہ حال امیر معزی انسان شرقی مسلمان از ابداع وابتکار وآفرینش فاصلہ بسیار دارد. یکی از ھدفھای اقبال تحریض اقوام شرق بہ ابتکار وخلاقیت بودہ است، یعنی عامل اصلی تفوق غرب. او می دانست کہ تقلیدِ بردہ وارِ مردم شرق از غرب کہ ناشی از جھل است، سبب شدہ تا آنان از پیشرفت و خلاقیت بازمانند. در جاوید نامہ رابطۂ شرق و غرب را مورد بررسی قرار می دھد و می نالد کہ چرا شرق از فرھنگ و اعمال غرب کور کورانہ و از روی ناآگاھی تقلید می کند و بدان دلخوش است. رابطۂ شرق و غرب بہ دلیل عدم موازنہ ای کہ در میزان آگاھی این دو قطب بودہ است از مسیر درست منحرف گردید، بہ گونہ ای کہ آن یک در فرو دست قرار گرفت و این یک حاکمیت و اقتدار یافت و شرق بہ تقلید از جنبہ ھای ظاھری و بی اھمیت فرھنگ وتمدن غرب پرداخت. بہ این ترتیب شرق نہ تنھا گوھر فردیت خود را از کف داد، بلکہ از تماس با فرھنگ غرب نیز بھرہ ای نبرد. از ھمین رو در جاوید نامہ پیشرفت غرب را حاصل آگاھی، مطالعہ و اندیشۂ غربیان می داند و اقوام شرق را بہ طعنہ مورد خطاب قرار می دھد: قوت مغرب نہ از چنگ و رباب نی ز رقص دختران بی حجاب! نی ز سحرِ ساحرانِ لالہروست نی ز عریان ساق و نی از قطع موست! محکمی او را نہ از لادینی است نی فروغش از خط لاطینی است! قوت افرنگ از علم و فن است از ھمین آتش چراغش روشن است! یکی دیگر از راہھای مھم اقبال برای مقابلہ با ھجوم فرھنگی غرب، بہ کاربستن فلسفۂ خودی است کہ حاصل غرب اندیشی اوست. چنانکہ گفتیم اقبال مطالعہ ای عمیق در فرھنگ غرب داشتہ، بافلسفہ و تاریخ و ادب و ادیان غرب کاملاً آشنا بودہ. از ھمین روست کہ وی مظاھر فرھنگی غرب را از نزدیک مورد بر رسی قرار داد و بعد بہ تجزیہ وتحلیل ارزشھایِ برآمدہ از آنھا پرداخت و آگاھانہ درجای جای آثارش یادآور شد کہ شرقیان نباید بدون توجہ بہ ارزشھای حقیقی فرھنگ غرب، فریفتۂ ظواھرش شوند. او از جوانانی کہ چشم بہ این ظواھر دارند واعماق را نمی نگرند بہ تندی انتقاد می کند: علم وفن را ای جوان شوخ و شنگ مغز می باید نہ ملبوس فرنگ! قابل توجہ است کہ اقبال آن بخش از فرھنگ وتمدن غرب را کہ برایش قابل قبول بودہ در پوشش فرھنگ وتمدن شرقی و اسلامی مطرح نمود و حتی روی آوردن بہ آنھا را بہ منظور بہرہ وری نفی نمی کرد. خود او ھم می گوید ’’من ھم غرب زدہ ھستم و ھم شرق زدہ، منتھا در شرق زدگی زیادہ روی می کنم‘‘. فلسفۂ خودی او آمیزہ ای است از فلسفۂ غرب، تعالیم اسلامی و ھندوئیزم. طریق دیگر برای مقابلہ با تھاجم فرھنگی غرب طریق عشق است کہ مذھب زندہ دلان است. بہ عقیدۂ اقبال مہمترین طریق برای تجدید عظمت شرق ’’طریق عشق‘‘ است. او بہ واقع معتقد است کہ: ھر چہ داری اگر بہ عشق دھی کافرم گر جوئی زیان بینی مسلمانان جان بہ تن ندارند، چون دیگر عاشق نیستند: ھر آن کسی کہ درین حلقہ نیست زندہ بہ عشق بر او نمردہ بہ فتویِّ من نماز کنید! عشق از نظر اقبال دارای دو جنبۂ الاھی و اجتماعی است وآمیزہ ای از اشراق، محبت، جاودانگی، قدرت، آرزو، تحرک، خلاقیت، طلب، تپیدن و نرسیدن است. تپیدن و نرسیدن چہ عالمی دارد خوشا کسی کہ بہ دنبال محمل است ھنوز بہ عقیدۂ اقبال مسلمانان نخستین دارای چنین عشقی بودند. او در بسیاری از سرودہ ھایش از جملہ در مثنوی پس چہ باید کرد و نیز در ارمغان حجاز در حسرت چنین عشقی می سوزد و نالہ ھا سر می دھد کہ چرا شعلۂ این عشق در مسلمانان فرو مردہ است. او بازگشت مسلمانان را بہ اقتدار و شوکت پیشین فقط در پرورش چنان عشقی می داند. چنین عشقی خیبر گشاست و شق القمر می آفریند: عشق با نانِ جوین خیبر گشاد عشق در اندامِ مہ چاکی نھاد! ... چون خودی را از خدا طالب شود جملہ عالم مرکب ، او راکب شود بنا بر این اگر شرق اسلامی می خواھد بھشت گمشدۂ خویش را باز یابد، باید بار دیگر بذرِ آن عشق را در خاک قلبش برویاند. بہ امید پرورش چنین عشقی است کہ او در آغاز مثنوی معروف پس چہ باید کرد می گوید : سپاہ تازہ بر انگیزم از ولایت عشق کہ در حرم خطری از بغاوتِ خرد است او بہ کرات در جای جای آثارش، صراحتاً بیان داشتہ کہ دلیل عقب ماندگی شرق اسلامی فقدانِ عشق واقعی است، قلب مسلمانان خالی از محبوب ازلی وابدی شدہ است. شبی پیش خدا بگریستم زار مسلمانان چرا زارند و خوارند ندا آمد، نمی دانی کہ این قوم دلی دارند و محبوبی ندارند دلھای مادی و خالی از عشق بہ کار زبالہ دانی می آیند و بہ گفتۂ اقبال: دہ بود آن نہ دل کہ در او گاوخر باشد و ضیاع و عقار بنا بر این برای بہ آغوش کشیدن شاھد مقصود، برایِ شرق ھیچ چارہ ای نماندہ جز آنکہ دوبارہ عاشق شود. عاشق شو ، ارنہ روزی کار جھان سرآید. عشق است کہ درجانت ہر کیفیت برانگیزد از تاب و تبِ رومی تا حیرتِ فارابی تا،تب وتاب عشقی جانسوز در وجود انسان شرقی نیفتد، نمی تواند از لجّۂ این دریای مھیب جان بہ در برد: اینک دریای ابرھاست... اگر عشق نیست ھرگز ھیچ آدمیزادہ را تاب سفری این چنین نیست ! )شاملو( برای ماندن باید دوبارہ عاشق شد. ھر شرقی باید در حلقۂ عشق، مجنون دیگری شود، وگرنہ جائی در دایرۂ امروز و فردا نخواھد داشت: در رہ منزل لیلی کہ خطرھا ست در آن شرط اول قدم آنست کہ مجنون باشی نقطۂ عشق نمودم بہ تو ، ھان سھو مکن ورنہ چون بنگری ، از دایرہ بیرون باشی اقبال عقل را منبع رحمت، و عشق را عاملی می داند کہ بہ زندگی معنا و عمق می بخشد. بنا بر این او نہ غربِ صرفاً عقلانی را می پسندد و نہ شرقِ صرفاً معنوی را. بہ نظر وی شرق وغرب نتوانستند میان این دو ارزش مکمل یکدیگر، یعنی علم و عشق، وحدت ایجاد کنند. ھر کدام یکی از این دو را برگزید ولاجرم گرفتار مصائب گونہ گون شد. غرب، روح خود را در تلاش برای تسخیر جھانِ مادہ از کف داد، وشرق بہ پرورش مکتب فکر دروغینی پرداخت کہ حاصل آن دوری گزیدن از مردم و بی تفاوتی نسبت بہ ضعف و اسارت سیاسی و فکری آنان بود. بہ این ترتیب نیروھای معنوی و منابع فعال روح انسان در حصر قرار گرفتند و زندگی در ھر دو جامعہ بہ انحطاط گرایید: شرق حق را دید و عالم را ندید غرب در عالم خزید ، از حق رمید سخن اقبال این است کہ اگر آدمی ھمہ توجہ خود را بہ معنویت و عالم بالا معطوف دارد از عالم واقع غافل بماند، و یا بہ عکس، فقط متوجہ تسخیر آفاق شود و انفس را رھا کند، نتیجۂ شان بہ یکسان زیانبار است. بنابر این ’’نہ شرقی و نہ غربی‘‘ و یعنی’ھم شرقی ، ھم غربی‘. او می گوید اگر عقل و عشق از ھم جدا افتند، اساس زندگی لطمہ می بیند و برای آنکہ بتوان ھر دو را داشت، باید جامعہ ای مرکب از این دو پدید آورد: از محبت چون خودی محکم شود قوتش فرماندہ عالم شود در جامعۂ آرمانی اقبال عقل محترم است ولی در خدمت عشق است، زیرا فقط از این طریق است کہ می توان اطمینان یافت. بشر از نیروی عقل در راہ اھداف انسانی استفادہ خواھد کرد. اقبال طالب انسان اندیشمندی است کہ سوزی پنھان در قلب خود داشتہ باشد: کسی کو دردِ پنھانی ندارد تنی دارد، ولی جانی ندارد اگر جانی بہ تن داری، طلب کن تب و تابی کہ پایانی ندارد |